Een klein voorbeeld. ‘Professor Monti, wat bedoelde het hoofd van het IMF Christine Lagarde onlangs met haar opmerking dat het “onwaarschijnlijk” is dat de euro dit jaar verdwijnt? Moeten wij ons zorgen maken?’ De professor: ‘Had u liever gehad dat mevrouw Lagarde had gezegd dat het waarschijnlijk is?’ ‘Nee, nee’, haastte de presentator zich, ‘ik bedoel…’ Dat had Monti natuurlijk ook gesnapt, en dus volgde zijn uitleg: ‘Ik ken Christine Lagarde al jaren lang persoonlijk. Zij is een bijzondere vrouw en ze heeft zo haar eigen manier van zich uitdrukken. Voor haar heeft het woord “onwaarschijnlijk” een andere lading dan voor u, waarschijnlijk.’ Aha. Doorvragen is uit den boze, want dan heb je het understatement niet gesnapt. En dat zou een afgang zijn. Zoals het ook een afgang zou zijn om de professor te onderbreken als hij vriendelijk en welwillend uitlegt waarom het makkelijker is om de mensen ‘met een fiscale identiteit’ te pakken dan de vele Italiaanse miljonairs die ‘die identiteit’ niet hebben. De eerlijken zijn altijd makkelijker te vinden dan de bedriegers, dat is bekend.
Het zou ongepast zijn om Monti de gevolgen van deze aanpak voor te leggen. In de afgelopen drie jaar hebben vijftig kleine ondernemers uit Noord-Italië zelfmoord gepleegd omdat ze de schuldenberg niet meer aankonden. Een schuldenberg die vaak veroorzaakt wordt door de grootste wanbetaler van allemaal: de Italiaanse staat. Kredieteiser zijn van de staat betekent fluiten naar je centen, want van regering tot regering is er altijd een reden waarom er ‘nu even niet’ kan worden betaald. Het gaat om bouwbedrijfjes, leveranciers van grondmateriaal, architecten, projectontwikkelaars, kleine krabbelaars die afhankelijk zijn van opdrachten en bij de banken nul op het rekest krijgen omdat er geen leningen voor staatsopdrachten meer worden verstrekt.
Als je in Italië buiten de boot valt, is er geen vangnet. De zelfmoordgolf, die zich ook uitstrekt tot werkloze familievaders die van de ene dag op de andere op straat kwamen te staan, heeft de afgelopen jaren al bijna vierduizend slachtoffers gemaakt. Dat is geen understatement, maar de harde realiteit.

Het punt dat het meeste pijn gaat doen, de pensioenen, mocht Elsa toelichten. Ze begon dapper – het is nu eenmaal niet anders mensen, Europa kijkt mee over onze schouder – maar bij de ‘opofferingen’ hield ze het niet droog. Tranen welden op, ze beet op haar knokkel, haar stem verdronk in snikken, en uiteindelijk zag Monti zich genoodzaakt om het van haar over te nemen.
Huilen om het verhogen van de pensioengerechtigde leeftijd getuigt van een groot inlevingsvermogen. Heel Italië huilt mee. Een verrassende vrouwelijke touch in een kurkdroge regering van ‘technici’ die een halve eeuw achterstallig financieel onderhoud van Italië moet repareren. Maar er zou nog een betere reden zijn om te huilen. Eigenlijk zou de minister van Justitie Paola Severino zich in tranen voor het volk moeten tonen. Haar besluit om een rechter van een zeer gevoelige zaak af te halen om hem tot ‘hoofd kabinet’ van haar ministerie te benoemen is een grof schandaal.
Lea Garofalo werd twee jaar geleden van de straat gesleurd in Milaan, in een busje geduwd, gemarteld, vermoord en vervolgens werd haar lichaam opgelost in zoutzuur. Een typische maffiamethode voor infami (verraders), want Lea Garofalo was de ex-vrouw van een ’Ndrangheta-lid. Zij had besloten om samen te werken met justitie en met haar levensgevaarlijke inside-informatie had justitie goed haar voordeel gedaan. Ondanks het feit dat ze in theorie werd beschermd door de staat, werd ze onder de ogen van haar dochter Denise in een busje gesleurd. Het meisje had van haar traumatische ervaring getuigd in de rechtbank van Milaan, de schuldigen waren dankzij Denise aangewezen en gevonden, het was slechts nog een kwestie van de strafmaat bepalen. Maar daar was wel haast bij, want de termijn van voorarrest is bijna vervallen.
Nu dreigen de criminelen op vrije voet te komen omdat rechter Filippo Grisolia onmisbaar is als hoofd kabinet van het ministerie van Justitie. Noch hij, noch de nieuwe minister zag er een probleem in om hem van deze zaak te halen. Het hele proces moet worden overgedaan, Denise (19) zal opnieuw haar gruwelijke verhaal moeten vertellen, en dan nog is het zeer de vraag of het lukt binnen de termijnen. Als de moordenaars van Lea Garofalo vrij komen zijn ze voorgoed gevlogen, want dat kun je aan de pro’s van de Calabrese ’Ndrangheta wel overlaten.
Maar daar huilt niemand om. Behalve Denise, die ergens zit ondergedoken en in levensgevaar verkeert.

Extra schrijnend aan het gedrag van Carlucci is dat zij haar hele carrière aan Berlusconi te danken heeft. Ze werd ‘groot’ op zijn commerciële zenders, en toen haar uiterlijk ondanks alle inspanningen niet meer op televisie paste, kon ze zo doorschuiven naar het parlement. Ook dat geldt voor andere parlementariërs. Zij die zonder Berlusconi nooit en te nimmer in de buurt van het pluche waren gekomen zien nu ineens de ‘onhoudbaarheid’ van hun weldoener in.

Het is zo erg dat de mordicus anti-Berlusconi-journalist Marco Travaglio het in zijn dagelijkse editorial op de voorpagina van il Fatto Quotidiano opneemt voor Berlusconi. Un po’ di decenza signori, (‘een beetje waardigheid, mijne heren en dames’), schrijft Travaglio. Hij doelt hiermee niet alleen op de opportunisten, maar ook op de oppositiepartijen die de onsalonfähige parlementariërs van Berlusconi met open armen verwelkomen. Dat zouden dus de partijen moeten zijn die staan voor een ander Italië. In een interview klaagt een lid van Berlusconi’s partij Partito della Libertà over de onophoudelijke stroom telefoontjes en tikjes op de schouder waarmee hij wordt belaagd. ‘Koehandel, ik kan het niet anders noemen’, aldus de parlementariër.

Dit gedrag werd Berlusconi de afgelopen jaren tijdens zijn talloze miraculeus overleefde vertrouwensstemmingen in het parlement door de hele wereld verweten. De abjecte Berlusconi zou parlementariërs ‘kopen’ door ze mooie posities toe te zeggen. Precies hetzelfde gebeurt nu, maar dan andersom. Alles om hem ten val te brengen, het maakt niet uit hoe. En hoe we ons dan straks aan de kiezer als ‘nieuw’, ‘eerlijk’ en ‘anders’ moeten presenteren, is van later zorg.

Hilarische scène uit de kaskraker van het afgelopen seizoen Qualunquemente (Op z’n wat-dan-ooks), een ‘komedie’ over de Italiaanse mores. Ze moesten er zelf enorm om lachen, de Italianen, al gaven ze toe: ‘Het is eigenlijk geen parodie. Zo zijn we echt.’

En inderdaad: de Italiaanse fiscus wordt jaarlijks voor 120 miljard euro ontdoken. Een aanzienlijk hoger bedrag dan nu met veel pijn en moeite door de regering Berlusconi onder curatele van de Europese bank bijeen gesprokkeld moet worden. Nog maar twee weken geleden was er sprake van een absolute noodsituatie, Italië dreigde Griekenland achterna te gaan, Berlusconi had het over ‘bloed en tranen’ die hij aan zijn volk moest vragen. Hij zag eruit als iemand die zijn moeder net ten grave had gedragen.

En nu? De pensioenen blijven vooralsnog in tact, al heeft Italië de laagste pensioenleeftijd van Europa (58) en vele bagagerijders (ofwel mensen die dubbele pensioenen opstrijken). Van het opulente staatsapparaat dat bestaat uit veel te veel organen en tussenlagen zal een dun plakje salami worden afgesneden. De nutteloze provinciale besturen zullen worden opgeheven, maar daar staat tegenover dat gemeentes met minder dan duizend inwoners allemaal hun eigen raad, burgemeester en beslissingsrecht mogen houden. Italië heeft meer dan achtduizend onafhankelijke gemeentes. De btw blijft ongemoeid – twintig procent –, de ‘Robin Hood-tax’ voor inkomens boven de negentigduizend euro gaat toch weer niet door, de vraag is kortom: waar gaat het geld eigenlijk vandaan gehaald worden?

De torenhoge belastingontduiking aanpakken zou de oplossing zijn, maar dat raakt de haarvezels van het systeem Italië. De grote leerfabrikant Mastrotto Group bleek onlangs de belasting voor honderd miljoen euro per jaar op te lichten. ‘Anders redden we het niet’, luidde de verklaring van de eigenaar, die achthonderd werknemers zwart in dienst had, tot vreugde van de werknemers zelf. En natuurlijk nooit facturen, geen btw, een lachwekkend lage belastingaangifte voor een industriële groep die goed is voor een procent van de totale omzet van lederwaren wereldwijd.

De staat is en blijft de vijand voor de Italiaan. Als je ervan kunt profiteren moet je het doen, maar eraan afdragen, dat liever niet.

Het is de meest verwenste, meeste omvangrijke en meest egoïstische politieke klasse ter wereld. Je ergens weten te installeren op het Italiaanse pluche – parlement, regio, provincie, maakt niet uit – staat gelijk aan een lot uit de loterij. Torenhoge salarissen, pensioenen waar nooit een cent voor is betaald, dienstauto’s met chauffeur, gratis reizen, talloze voordeeltjes en emolumenten, het houdt niet op. Ieder timide voorstel om iets aan de kosten van de politiek te doen, stuit – heel verrassend – op protesten van diegenen die erover gaan.

Italianen zijn in principe zeer genereus en geneigd een ander het licht in de ogen te gunnen onder het motto: als jij eet, eet ik ook. Maar de pot is op, en met een rammelende maag wordt andermans zorgeloze gegraai onverdraaglijk. Heren en dames politici: het kan echt niet meer, zo waarschuwt krant op krant, commentator op commentator. Er moet een goed voorbeeld worden gegeven en wel nu meteen. Maar helaas is het Italiaanse parlement weer dicht tot 6 september, wat al een enorme concessie is, want eigenlijk had de politieke zomervakantie tot 12 september moeten duren, ‘gelijk die van onze schoolkinderen’, sneerde een nieuwslezer die niet op vakantie gaat vanwege de spannende tijden.

Ze voelen het nog steeds niet aan, lijkt het. ‘En wat wil je ook’, schrijft de linkse krant La Repubblica, ‘met een premier-zakenman-multimiljardair op permanente verkiezingscampagne die als hij opofferingen aan het volk vraagt zelf niet in zijn woorden lijkt te geloven. Je ziet de knipoog erdoorheen schemeren, alsof hij eigenlijk bedoelt: ja, ja, opofferingen, maar toch niet vandaag. Morgen is vroeg genoeg. Laat de anderen maar betalen…’

Dat was wat de Italianen nou altijd zo fijn vonden aan Berlusconi: die knipoog. Dat zorgeloze. Dat lachje. Alsof er niets aan de hand was, wat niet waar was, maar waar je wel een goed humeur van kreeg. Maar het sprookje is uit, en de Italianen hebben het begrepen.

De oude Woody, het voormalige joods-intellectuele boegbeeld van Manhattan, kampt al jaren niet meer met principekwesties, als hij maar eens per jaar een film mag draaien in een Europese hoofdstad. Zo wordt zijn Italiaanse film medegeproduceerd door Medusa, de succesvolle filmpoot van het Berlusconi-imperium. En zo is hij de burgemeester van Rome Gianni Alemanno, een fascist van het eerste uur, beleefd de hand komen drukken op het Campidoglio, het Romeinse stadshuis. In dat kader is het logisch dat Ruby hoop kreeg toen Woody in mei op het festival van Cannes bij het zien van haar foto zei: ‘Ik vind haar heel aantrekkelijk. Misschien kan ze ook wel acteren.’

De inmiddels achttienjarige Ruby schreef meteen een brief aan Berlusconi’s leeftijdgenoot waarin ze zich aanbood als actrice, met onder meer het argument: ‘Wat heeft Carla Bruni meer dan ik, behalve dat ze rijk en slank geboren is, terwijl ik deze dingen heb moeten bevechten?’ Dat van dat ‘rijk’ is interessant, omdat het de eerste keer is dat Ruby toegeeft dat zij, Karima el-Marough, dochter van een Marokkaanse straatverkoper op Sicilië, blijkbaar geld heeft. De stelling van het Openbaar Ministerie in Milaan is namelijk dat Berlusconi Ruby’s zwijgen over haar verhouding met hem met heel veel geld heeft afgekocht. Maar dit terzijde.

In elk geval heeft ze nog geen antwoord gehad van Woody, terwijl de opnamen al bijna beginnen. Zelf gaat hij ook weer een rolletje spelen, naast internationale sterren als Penelope Cruz, Alec Baldwin en Judy Davis. Ruby wacht vooralsnog samen met Berlusconi op de beslissing van het Grondwettelijke Hof of het proces niet eerder bij het ministertribunaal thuishoort dan bij de strafkamer van Milaan. Want Berlusconi is immers premier, en zou dus uit hoofde van zijn functie hebben gehandeld toen hij Ruby uit handen van de politie probeerde te houden omdat ze het ‘nichtje van Moebarak’ zou zijn.

Ruby heeft in ieder geval grotere toekomstplannen dan de andere ‘Berlusconi-meisjes’, die niet verder kunnen denken dan hun functie in de harem.

Maar de oude, beverige man die het podium van Pontida voor de twintigste keer op strompelde is al lang niet meer de brullende Hulk uit het Noorden. Umberto Bossi is 69, heeft een aantal jaren geleden een hersenbloeding gehad en weet dat zijn Lega Nord het nooit verder zal schoppen dan tien procent. De droom van de afscheiding van ‘Padania’, zoals het gebied boven de Po volgens de Lega Nord moet gaan heten, is al lang verruild voor baantjes in de politiek, waar je in Italië rustig oud mee kunt worden. Het gemompelde boodschappenlijstje van Bossi maakte weinig emoties los onder zijn massaal toegestroomde noorderlingen. Uit zijn zwaar aangetaste spraakvermogen vielen de termen ‘minder belasting’ en ‘eigen beslissingsrecht’ met moeite te destilleren, maar dat is niet echt nieuw. Het gebeurt al twintig jaar niet, integendeel, en van de twee ministeries die van de Lega Nord van Rome naar het noorden moeten verhuizen raakte niemand op het grasveld van Pontida opgewonden.

Silvio Berlusconi zag er ook verschrikkelijk slecht uit toen hij zondag ‘opgelucht’ reageerde op de woorden van zijn bondgenoot. Kalkwit, kapot, met een scheefgetrokken mond en diepe kringen onder de ogen zei de premier van Italië: ‘Umberto heeft bevestigd wat hij mij had beloofd: onze alliantie is veilig en we gaan gewoon door tot 2013.’

Je kreeg eigenlijk een beetje medelijden met de twee oude mannen die zelf niet meer in hun woorden geloven. Bossi wordt in september 70, Berlusconi 75. Ze zijn op, maar ze moeten door. Gevangen in hun rol, beiden charismatici-af voor wie nog geen opvolger is gevonden. En de vijand rammelt aan de poorten, klaar om het kiessysteem terug te draaien in een versplinterd bonussysteem waarbij iedereen en niemand het voor het zeggen krijgt. Terug naar af, maar waar zat het knopje ook al weer?